बुवाको मुख हेर्ने दिन : फेसबुकको शुभकामनाभन्दा परको नेपालीपन
आज बुवाको मुख हेर्ने दिन। कसैको घरमा आज बुवाको निधारमा टीका लाग्दै होला, कसैले बुवाको हातमा नयाँ कपडा राख्दै होला, कसैले बुवाको छेउमा बसेर मिठो कुरा गर्दै होला। तर कतै कुनै घरको ढोकातिर एउटा बूढो आँखाले बाटो हेरिरहेको होला— “आज मेरो छोरा/छोरी आउँछ कि?” सायद आउँदैन। छोरा विदेशमा होला, छोरी अर्कै सहरमा होला, आफ्नै परिवार र जिम्मेवारीमा व्यस्त होला। अनि साँझतिर मोबाइल बज्ला— “बुवा, बुवाको मुख हेर्ने दिनको धेरै–धेरै शुभकामना। म टाढा छु, तर तपाईंलाई धेरै सम्झिरहेको छु। ” बुवाले पनि मुस्कुराउँदै भन्नुहोला— “ठीकै छ बाबु, आफ्नो ख्याल गर्नु।” तर फोन राखिसकेपछि सायद उहाँ केहीबेर मोबाइलकै स्क्रिन हेरिरहनुहुन्छ। किनकि बुवालाई हाम्रो शुभकामना मात्र चाहिएको हुँदैन, हाम्रो उपस्थिति चाहिएको हुन्छ।
“बुवा”—यो एउटा शब्द मात्र होइन, जीवनको पहिलो भरोसा हो।
आँधी आउँदा ओत लाग्ने छानो हो, लड्दा उठाउने हात हो, अँध्यारोमा बाटो देखाउने दीप हो र आफू भोकै बसेर सन्तानको पेट भरिदिने निस्वार्थ प्रेम हो। आमाको ममताजस्तै बुवाको माया पनि प्रायः शब्दमा कम, कर्ममा बढी अभिव्यक्त हुन्छ। त्यसैले नेपाली समाजमा बुवालाई केवल अभिभावकका रूपमा होइन, जीवनको आधार, अनुशासनका गुरु र संस्कारका पहिलो शिक्षकका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
हरेक वर्ष भाद्र कृष्ण औँसीका दिन मनाइने बुवाको मुख हेर्ने दिन, अर्थात् कुशे औँसी, नेपाली संस्कृतिमा विशेष भावनात्मक र धार्मिक महत्त्व बोकेको पर्व हो। यस दिन छोराछोरीले आफ्ना बुवालाई सम्झन्छन्, सम्मान गर्छन्, मिठा परिकार खुवाउँछन्, नयाँ वस्त्र वा आवश्यक सामग्री प्रदान गर्छन् र बुवाको आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्। बुवा दिवंगत भइसकेका सन्तानले पनि उहाँको सम्झनामा श्रद्धा अर्पण गर्छन्। यसरी यो दिन जीवित बुवाप्रतिको सम्मानसँगै दिवंगत पिताप्रतिको स्मरण र कृतज्ञताको दिन पनि बन्न पुग्छ।
तर एउटा प्रश्न मनमा उठ्छ—के बुवाको मुख हेर्ने दिन केवल वर्षमा एकपटक बुवाको अनुहार हेर्ने दिन हो? पक्कै होइन। यस दिनको वास्तविक अर्थ त बुवाको अनुहारमा वर्षौँदेखि लुकेको त्याग पढ्नु हो। निधारमा देखिएका चाउरीका प्रत्येक रेखामा सन्तानका लागि बिताएका दिनहरू सम्झनु हो। हातका कठोरतामा आफ्ना सपनाहरू हुर्काउन गरिएको श्रम महसुस गर्नु हो। सेतिँदै गएको कपालमा आफू हुर्किँदै जाँदा बुवा बिस्तारै बूढो हुँदै गएको सत्य देख्नु हो।
धर्मले सिकाएको कर्तव्य
नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा माता–पितालाई देवतासरह सम्मान गर्ने शिक्षा दिइएको छ। “मातृदेवो भव, पितृदेवो भव” भन्ने संस्कारले अभिभावकप्रतिको सम्मानलाई केवल सामाजिक व्यवहार नभई नैतिक र आध्यात्मिक दायित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। बुवाको मुख हेर्ने दिनले हामीलाई यही पुरानो संस्कारतर्फ फर्काउँछ—जसले जीवन दियो, उसको जीवनप्रति हाम्रो जिम्मेवारी के हो? पूजा, टीका, मिठाई, नयाँ कपडा र दक्षिणा सबै सुन्दर परम्परा हुन्। तर परम्पराको बाहिरी आवरणभन्दा गहिरो कुरा छ—कृतज्ञता।
बुवाको हातमा एउटा उपहार राख्नु राम्रो हो; तर उहाँको औषधि समयमै ल्याइदिनु अझ ठूलो उपहार हो। बुवालाई मिठाई खुवाउनु राम्रो हो; तर उहाँसँग केही समय बसेर कुरा गर्नु अझ मीठो हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा तस्वीर राख्नु राम्रो हो; तर उहाँ एक्लो हुँदा फोन गरेर “बुवा, तपाईंलाई कस्तो छ?” भनेर सोध्नु अझ अर्थपूर्ण हुन्छ।
सामाजिक रूपमा यो दिनको महत्त्व
नेपाली समाज लामो समयदेखि संयुक्त परिवार, पारिवारिक सहकार्य र पुस्तान्तरणमा आधारित रहँदै आएको समाज हो। बुवा–आमाबाट सन्तानले केवल सम्पत्ति होइन, संस्कार, भाषा, व्यवहार, परम्परा, इतिहास र जीवन जिउने कला प्राप्त गर्छन्। आज समय बदलिएको छ। संयुक्त परिवारहरू टुक्रिएका छन्। रोजगारी, शिक्षा र अवसरको खोजीमा छोराछोरी देशका विभिन्न सहरदेखि विदेशसम्म पुगेका छन्। घरमा बुवा–आमा छन्, तर छोराछोरी हजारौँ किलोमिटर टाढा छन्। कहिलेकाहीँ एउटै घरमा हुर्केका दाजुभाइ–दिदीबहिनीसमेत फरक–फरक देशमा छन्। बुवाको मुख हेर्ने दिन आउँदा घरको आँगनमा छोराछोरीको भीड हुँदैन। बुवाको हातमा टीका लगाउने हात हुँदैन। आमाको भान्सामा छोराछोरीको मनपर्ने परिकार बनाउने चहलपहल हुँदैन।
तर मोबाइलको स्क्रिनमा एउटा सूचना आउँछ—
“Happy Father’s Day, Baba! Love you forever.”
फेसबुकमा बुवासँगको पुरानो तस्वीर पोस्ट हुन्छ।
इन्स्टाग्राममा भावुक शब्दहरू लेखिन्छन्।
मेसेन्जरमा शुभकामना पठाइन्छ।
यो नराम्रो होइन। दूरीले भेट्न नदिँदा प्रविधिले भावना जोडिदिएको छ। सामाजिक सञ्जाल पनि आजको पुस्ताको प्रेम व्यक्त गर्ने एउटा माध्यम बनेको छ।
तर प्रश्न फेरि त्यही हो—
फेसबुकको पोस्टले बुवाको एक्लोपन मेट्छ त?
तस्वीरले औषधि खुवाउँछ त?
शुभकामनाको स्टाटसले बिरामी हुँदा अस्पताल पुर्याउँछ त?
“Love you, Baba” लेखेको पोस्टले बुवालाई साँझको एक कप चिया सँगै बसेर पिउने आत्मीयता दिन सक्छ त?
सायद सक्दैन।
त्यसैले फेसबुकमा शुभकामना लेख्नुहोस्, तर फेसबुकमै आफ्नो दायित्व सीमित नगर्नुहोस्।
बुवा–आमाप्रतिको दायित्व भनेको केवल महिनाको अन्त्यमा केही पैसा पठाउनु मात्र होइन। पैसा आवश्यक छ, तर समय, सम्मान, साथ र आत्मीयता पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।
बुढेसकालमा अभिभावकलाई सबैभन्दा बढी चाहिने कुरा कहिलेकाहीँ ठूलो रकम होइन, आफ्ना सन्तानको आवाज हुन्छ।
“बुवा, आज खाना खानुभयो?”
“आमा, औषधि खानुभयो?”
“तपाईंलाई के चाहिएको छ?”
“स्वास्थ्य कस्तो छ?”
“म केही दिनमा घर आउँछु।”
यी सामान्य वाक्यजस्ता लाग्न सक्छन्, तर एक्लो बुवा–आमाका लागि यिनै शब्दहरू संसारकै ठूलो सम्पत्ति बन्न सक्छन्।
हामीले सम्झनुपर्छ—हामी सानो हुँदा बुवा–आमाले हाम्रो हरेक आवश्यकताको ख्याल राखे; उनीहरू बूढा हुँदा उनीहरूको आवश्यकताको ख्याल राख्ने पालो हाम्रो हो।
हामी हिँड्न नसक्दा उनीहरूले हात समाते।
हामी बोल्न नसक्दा हाम्रो भाषा बुझे।
हामी बिरामी हुँदा रातभर जागे।
हामी असफल हुँदा हौसला दिए।
हामी सफल हुँदा आफूभन्दा बढी खुसी भए।
अब उनीहरूको उमेरले साथ छोड्दै गर्दा हामीले उनीहरूको हात समात्नु हाम्रो कर्तव्य हो।
मनोवैज्ञानिक रूपमा बुवा–आमालाई सन्तानको साथ किन चाहिन्छ?
मानिसको उमेर बढ्दै जाँदा शारीरिक क्षमता मात्र होइन, सामाजिक भूमिका पनि परिवर्तन हुन्छ। सक्रिय जीवन बिताइरहेका अभिभावक अवकाशपछि घरमै सीमित हुन सक्छन्। छोराछोरी आफ्नो जीवन, करियर र परिवारमा व्यस्त हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा अभिभावकमा एक्लोपन, उपेक्षित भएको अनुभूति र भावनात्मक दूरी बढ्न सक्छ।
त्यसैले सन्तानको नियमित सम्पर्कले अभिभावकलाई “म अझै आवश्यक छु, म एक्लो छैन” भन्ने भाव दिन सक्छ।
त्यस्तै, छोराछोरीका लागि पनि बुवा–आमासँगको सम्बन्ध भावनात्मक सुरक्षाको महत्वपूर्ण स्रोत हो। उनीहरूको अनुभव सुन्नु, उनीहरूसँग आफ्ना कुरा बाँड्नु र उनीहरूको जीवनप्रति चासो राख्नुले पुस्ताबीचको दूरी घटाउँछ।
त्यसैले बुवाको मुख हेर्ने दिन केवल बुवाको भावनाको पर्व होइन; सन्तानले आफ्नै जरा सम्झने दिन पनि हो।
आजको पुस्ताले बुझ्नुपर्ने एउटा सत्य
हामी आधुनिक भएका छौँ।
हाम्रो जीवन डिजिटल भएको छ।
हाम्रो संसार स्मार्टफोनमा अटाएको छ।
हामी भिडियो कलबाट टाढाको मान्छेलाई नजिक ल्याउन सक्छौँ।
तर प्रविधिले दूरी घटाउन सक्छ, सम्बन्धको जिम्मेवारी वहन गर्न सक्दैन।
हामी विदेशमा छौँ भने भिडियो कल गरौँ।
टाढा छौँ भने नियमित फोन गरौँ।
भेट्न सकिन्छ भने समय निकालेर घर जाऔँ।
बुवा–आमा अस्वस्थ हुनुहुन्छ भने उपचारको व्यवस्था गरौँ।
उनीहरूलाई आर्थिक मात्र होइन, भावनात्मक सुरक्षा पनि दिऔँ।
किनकि जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो—
जुन हातले हामीलाई संसार देखायो, त्यही हात समात्न हामीसँग पछि समय नहुन सक्छ।
बुवाको उमेर बढ्दै जान्छ।
हाम्रो व्यस्तता पनि बढ्दै जान्छ।
तर समय कसैका लागि रोकिँदैन।
एक दिन फेसबुकमा बुवाको पुरानो तस्वीर राखेर लेख्नुपर्ने हुन सक्छ—
“Miss you, Baba.”
त्यो दिन लेखिएका हजारौँ शब्दभन्दा आज बुवाको छेउमा बसेर बोलेका दुई शब्द धेरै मूल्यवान् छन्।
नेपालीपन भनेको के हो?
नेपालीपन केवल दौरा–सुरुवाल, गुन्यु–चोली, टीका, जमरा वा चाडपर्व मनाउनु मात्र होइन।
नेपालीपन भनेको आफ्ना बुढा बुवा–आमाको हात समात्नु पनि हो।
नेपालीपन भनेको टाढा गए पनि घरको आँगन नबिर्सनु हो।
नेपालीपन भनेको आफूले जति उचाइ पाए पनि आफ्नो जरा नबिर्सनु हो।
नेपालीपन भनेको “बुवा–आमा छन्, त्यसैले म छु” भन्ने कृतज्ञता हृदयमा जीवित राख्नु हो।
आज संसारले हामीलाई जहाँ पुर्याए पनि, हाम्रो अस्तित्वको पहिलो अध्याय घरकै आँगनबाट सुरु भएको हो। हाम्रो पहिलो विद्यालय बुवा–आमाको काख थियो। पहिलो शिक्षक उनीहरू थिए। पहिलो सुरक्षित संसार उनीहरूको हात थियो।
त्यसैले आधुनिक बन्नु आवश्यक छ, तर आफ्नो संस्कारबाट विमुख भएर होइन।
अन्त्यमा…
यस बुवाको मुख हेर्ने दिनमा देश–विदेश जहाँ भए पनि आफ्ना बुवा–आमालाई सम्झौँ।
फेसबुकमा तस्वीर राखौँ—तर फोन पनि गरौँ।
शुभकामना लेखौँ—तर समय पनि दिऔँ।
उपहार दिऔँ—तर सम्मान पनि गरौँ।
पैसा पठाऔँ—तर आत्मीयता पनि पठाऔँ।
टाढा छौँ भने भिडियो कल गरौँ—तर सम्भव हुँदा घर पनि फर्कौँ।
किनकि बुवाको मुख हेर्ने दिन वर्षमा एक दिन आउँछ; तर बुवा–आमाको हेरचाह गर्ने दायित्व वर्षभरि, जीवनभरि रहन्छ।
बुवाको निधारमा हाम्रो सफलताको उज्यालो देखियोस्।
आमाको आँखामा हाम्रो आत्मीयताको चमक देखियोस्।
उनीहरूको बुढेसकाल हाम्रो उपस्थितिले सहज बनोस्।
हामीले जीवनमा जति कमाए पनि, जति प्रसिद्धि पाए पनि, जति ठूलो संसार बनाए पनि—
आफ्ना बुवा–आमाको आँखामा “मेरो छोरा/छोरी मेरो साथमा छ” भन्ने भरोसा जगाउन सकेनौँ भने हाम्रो सफलतामा कतै न कतै एउटा ठूलो रिक्तता बाँकी रहन्छ।
आउनुहोस्, यस वर्षको बुवाको मुख हेर्ने दिनलाई केवल “Happy Father’s Day” लेखेर सकिने दिन नबनाऔँ।
यसलाई बनाऔँ—
कृतज्ञताको दिन, संस्कार सम्झने दिन, दायित्व बोध गर्ने दिन र बुवा–आमाको बाँकी जीवनमा आफू पनि साथ बन्ने संकल्प गर्ने दिन।
सम्पूर्ण बुवा–आमाप्रति हार्दिक नमन।
बुवाको मुख हेर्ने दिनको हार्दिक शुभकामना!
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
0 प्रतिक्रियाहरू