अभिभावकको चिन्ता, बालबालिकाको मनोविज्ञान र शिक्षकका अगाडि उभिएको नयाँ शैक्षिक चुनौती
लेखक : सन्तोष श्रेष्ठ
बिहान आँखा खुल्नुअघि मोबाइल खोज्ने हात।
खाना खान बसेपछि पनि मोबाइल।
गृहकार्य गर्न बस्दा मोबाइल।
सुत्ने बेलामा अन्तिमपटक मोबाइल।
बालबालिकाको हातमा मोबाइल हुनु आज अस्वाभाविक दृश्य होइन। बरु मोबाइल नहुनु नै अस्वाभाविकजस्तो देखिन थालेको छ।
कुनै समय बच्चालाई चुप लगाउन आमाले कथा सुनाउनुहुन्थ्यो। कहिले हजुरआमाको काखमा बसेर बालकले लोककथा सुन्थ्यो। आँगनमा दौडिन्थ्यो, साथीहरूसँग खेल्थ्यो, माटोमा अक्षर कोर्थ्यो। आज त्यही बच्चा चुप लाग्छ—जब उसको हातमा चम्किलो स्क्रिन राखिदिइन्छ।
प्रश्न मोबाइल हातमा परेकोमा मात्र छैन।
प्रश्न के हो भने—हामीले बालबालिकाको हातमा मोबाइल त दियौँ, तर त्यसलाई चलाउने संस्कार, उद्देश्य र सीमा दिन सक्यौँ कि सकेनौँ?
यही प्रश्न अहिले घर, विद्यालय र समाज तीनै ठाउँमा गम्भीर रूपमा उठ्न थालेको छ।
मोबाइल दोषी हो कि हाम्रो प्रयोग गर्ने तरिका?
मोबाइल आफैँमा न त शत्रु हो, न उद्धारकर्ता।
त्यसमा पुस्तक पनि छ, खेल पनि छ।
ज्ञान पनि छ, भ्रम पनि छ।
शिक्षक पनि भेटिन्छन्, मनोरञ्जनको अनन्त संसार पनि।
प्रयोगशाला पनि बन्न सक्छ, समय खाने मेसिन पनि।
UNESCO को Global Education Monitoring Report 2023 ले पनि शैक्षिक प्रविधिको प्रभावलाई एकै दिशामा व्याख्या गर्न नसकिने बताउँछ। केही प्रविधिले निश्चित प्रकारको सिकाइमा सहयोग पुर्याउन सक्छन्, तर अत्यधिक वा अनुचित प्रयोगले ध्यान भंग, मानवीय सम्पर्कमा कमी र सिकाइमा अवरोध ल्याउन सक्छ।
अर्थात् समस्या ‘स्क्रिन’ मात्र होइन, स्क्रिनसँग बालबालिकाको सम्बन्ध कस्तो बनेको छ भन्ने हो।
मोबाइल हातमा लिएर बालकले विज्ञानको प्रयोग हेर्न सक्छ।
त्यही मोबाइलमा केही सेकेन्डपछि अनन्त छोटा भिडियोमा हराउन सक्छ।
एउटै उपकरण।
फरक उद्देश्य।
फरक परिणाम।
त्यसैले आजको बहस ‘बालबालिकालाई मोबाइल दिने कि नदिने?’ भन्ने पुरानो प्रश्नमा अडिनु हुँदैन।
हाम्रो प्रश्न हुनुपर्छ—
‘बालबालिकालाई मोबाइलसँग स्वस्थ सम्बन्ध कसरी सिकाउने?’
स्क्रिनको चमक र बालमनको तिर्खा
बालबालिकाको मस्तिष्क विकासको क्रममा हुन्छ। उनीहरू तत्काल प्रतिक्रिया, नयाँ दृश्य, ध्वनि र पुरस्कार दिने गतिविधितर्फ आकर्षित हुन्छन्।
मोबाइलका एप, खेल र सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर आउने नयाँ सामग्रीले यही आकर्षणलाई बलियो बनाउँछ।
एक भिडियो सकिनासाथ अर्को भिडियो।
एक खेल सकिनासाथ अर्को स्तर।
एक सूचना आएपछि अर्को सूचना।
एक ‘लाइक’पछि अर्को ‘लाइक’।
बालकले विस्तारै प्रतीक्षा गर्नुभन्दा तुरुन्तै पाउन चाहने बानी सिक्न सक्छ।
तर वास्तविक सिकाइ यस्तो हुँदैन।
गणितको एउटा समस्या हल गर्न समय लाग्छ।
एउटा पुस्तक पढ्न धैर्य चाहिन्छ।
निबन्ध लेख्न सोच्नुपर्छ।
विज्ञान बुझ्न प्रश्न गर्नुपर्छ।
कविता सम्झनुभन्दा त्यसको अर्थ महसुस गर्नुपर्छ।
तर स्क्रिनले प्रायः तत्काल उत्तेजना दिन्छ।
त्यसैले लामो समय अत्यधिक मनोरञ्जनात्मक डिजिटल सामग्रीमा अभ्यस्त भएको बच्चालाई केही समयपछि पुस्तकको एउटा पृष्ठ पनि ‘बोरिङ’ लाग्न सक्छ।
यसलाई केवल अनुशासनको कमी भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। बालबालिकाको ध्यान, बानी, वातावरण र तत्काल पुरस्कारबीचको सम्बन्धलाई पनि बुझ्नुपर्छ।
जब मोबाइलले पढाइको समय चोर्छ
सिकाइमा मोबाइलको प्रभावलाई केवल ‘मोबाइल चलाएको घण्टा’बाट नाप्न मिल्दैन।
के हेरेको छ? किन हेरेको छ? कहिले हेरेको छ? कसरी हेरेको छ?
यी प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छन्।
UNESCO ले उल्लेख गरेको अनुसन्धानअनुसार कक्षाकोठा र घरमा प्रविधिको प्रयोगले कहिलेकाहीँ ध्यान भंग गर्न सक्छ। मोबाइल फोन प्रयोग र शैक्षिक परिणामबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्ने विभिन्न अनुसन्धानहरूको समग्र विश्लेषणमा सानो नकारात्मक प्रभाव देखिएको थियो। साथै, मध्यम स्तरभन्दा बढी ICT प्रयोग र विद्यार्थी उपलब्धिबीच नकारात्मक सम्बन्ध देखाउने PISA-आधारित अध्ययनहरू पनि छन्।
तर यसको अर्थ ‘मोबाइल प्रयोग गर्ने सबै बालबालिका कमजोर हुन्छन्’ भन्ने होइन।
त्यस्तो निष्कर्ष वैज्ञानिक रूपमा पनि उचित हुँदैन।
सन् २०२४ सम्मका ६–१७.९ वर्षका ४८,५५८ बालबालिकालाई समेटेका २४ अनुसन्धानको व्यवस्थित समीक्षामा प्रमाणको गुणस्तर विभिन्न अध्ययनमा फरक रहेको पाइयो; तर समेटिएका अध्ययनहरूमा स्क्रिन समय र शैक्षिक उपलब्धिबीच प्रतिकूल सम्बन्ध देखिएको थियो।
यसले एउटा गम्भीर कुरा सम्झाउँछ—
मोबाइलले बच्चालाई पढ्नबाट रोक्छ भन्नेभन्दा पनि, मोबाइलले पढाइ, निद्रा, खेल, पारिवारिक संवाद र ध्यानका लागि उपलब्ध समयलाई विस्थापित गर्न सक्छ भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण छ।
निद्रा हराएको रात र भोलिको कक्षा
बच्चा राति अबेरसम्म मोबाइलमा छ।
आमा सम्झाउनुहुन्छ—
“अब राख, भोलि स्कुल जानुपर्छ।”
बच्चा भन्छ—
“एकछिन मात्र।”
त्यो ‘एकछिन’ फेरि अर्को भिडियो हुन्छ।
अर्को भिडियो फेरि अर्को।
बिहान बच्चा उठ्छ—तर उसको शरीर विद्यालय पुगे पनि उसको मस्तिष्क अझै निद्रामा हुन्छ।
डिजिटल मिडियाको प्रयोगले निद्राको समय र गुणस्तरमा असर पार्न सक्ने कुरा बाल स्वास्थ्यसम्बन्धी अनुसन्धान र AAP को मार्गदर्शनमा पनि उल्लेख छ।
त्यसैले मोबाइलको समस्या केवल ‘कति घण्टा मोबाइल चलायो?’ भन्ने होइन।
कहिलेकाहीँ अझ महत्त्वपूर्ण प्रश्न हुन्छ—
‘मोबाइलका कारण बच्चाले के गुमायो?’
उसले निद्रा गुमायो कि?
उसले खेल्ने समय गुमायो कि?
उसले आमासँग कुरा गर्ने समय गुमायो कि?
उसले पुस्तक पढ्ने समय गुमायो कि?
उसले आफ्नै कल्पनाशक्ति प्रयोग गर्ने समय गुमायो कि?
अभिभावकको चिन्ता : “मेरो बच्चा मोबाइलको लती भयो”
आज धेरै अभिभावकको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता यही हो।
“मोबाइल खोसेपछि रिसाउँछ।”
“पढ्नभन्दा मोबाइल खोज्छ।”
“मोबाइल नदिए खाना खाँदैन।”
“गृहकार्य गर्नुभन्दा भिडियो हेर्छ।”
“सुत्न पनि मोबाइल चाहिन्छ।”
यस्तो अवस्थामा अभिभावक अक्सर बच्चालाई दोष दिन थाल्छन्।
तर एउटा असहज प्रश्न अभिभावक आफैँतिर फर्काउन आवश्यक छ—
बच्चाले मोबाइलसँगको व्यवहार कहाँबाट सिकिरहेको छ?
बच्चाले हामीले भनेको भन्दा धेरै हामीले गरेको कुरा सिक्छ।
बाबु खाना खाँदै मोबाइल हेर्नुहुन्छ।
आमा बच्चासँग कुरा गर्दा पनि मोबाइलमा नजर राख्नुहुन्छ।
परिवार एउटै कोठामा हुन्छ तर सबैका आँखा फरक–फरक स्क्रिनमा हुन्छन्।
त्यसपछि हामी बच्चालाई भन्छौँ—
“मोबाइल नचलाऊ।”
बालबालिकाका लागि यो सन्देश विरोधाभासपूर्ण हुन्छ।
AAP को 2024 को Family Media Plan सम्बन्धी प्रकाशनले पनि अभिभावकको डिजिटल व्यवहार र बच्चासँगको सम्बन्धबीचको सम्बन्धलाई महत्त्वपूर्ण मान्छ। अभिभावकको आफ्नै डिजिटल प्रयोगले बच्चासँगको प्रत्यक्ष संवाद र भावनात्मक संलग्नता कम गर्न सक्ने अवस्थालाई ‘technoference’ भनेर चर्चा गरिएको छ।
त्यसैले बालबालिकाको मोबाइल नियन्त्रण गर्नुअघि घरमा मोबाइल संस्कार निर्माण गर्नुपर्छ।
अभिभावकको पहिलो कर्तव्य : नियम होइन, उदाहरण
बच्चालाई भन्न सजिलो छ—
“मोबाइल बन्द गर।”
तर आफैँ मोबाइल बन्द गरेर बच्चासँग ३० मिनेट कुरा गर्न गाह्रो हुन सक्छ।
त्यसैले अभिभावकको पहिलो कर्तव्य नियन्त्रण होइन—अनुकरणीय व्यवहार हो।
घरमा केही सरल नियम बनाउन सकिन्छ—
- खाना खाने समयमा मोबाइल होइन।
- गृहकार्यको समयमा मनोरञ्जनात्मक मोबाइल प्रयोग होइन।
- सुत्नुअघि निश्चित समयदेखि स्क्रिन बन्द।
- राति मोबाइल बच्चाको सिरानीमा नराख्ने।
- परिवारसँग कुरा गर्दा फोनभन्दा व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिने।
- अभिभावक स्वयंले पनि यी नियम पालना गर्ने।
- पढाइका लागि मोबाइल प्रयोग गर्दा उद्देश्य पहिले तय गर्ने।
- मनोरञ्जन र सिकाइलाई एउटै कुरा नमान्ने।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—
नियम बच्चाका लागि मात्र होइन, परिवारका लागि हुनुपर्छ।
“मोबाइल नदेऊ” भन्दा “मोबाइल कसरी प्रयोग गर्ने सिकाऊ”
हामीले बालबालिकालाई पौडी खेल्न सिकाउँछौँ।
साइकल चलाउन सिकाउँछौँ।
सडक पार गर्न सिकाउँछौँ।
आगोबाट बच्न सिकाउँछौँ।
तर डिजिटल संसारमा प्रवेश गर्दा हामीले कहिलेकाहीँ केवल यति भन्छौँ—
“मोबाइल नचलाऊ।”
यो पर्याप्त छैन।
आजका बालबालिका डिजिटल संसारबाट पूर्ण रूपमा अलग भएर हुर्किने सम्भावना कम छ। त्यसैले उनीहरूलाई डिजिटल साक्षरता, डिजिटल अनुशासन, सूचना पहिचान, गोपनीयता, साइबर सुरक्षा र जिम्मेवार प्रयोग पनि सिकाउन आवश्यक छ।
बच्चाले जान्नुपर्छ—
कुन सूचना सत्य हो?
कुन भिडियो केवल मनोरञ्जन हो?
कुन सामग्री अनुपयुक्त हुन सक्छ?
अनलाइनमा आफ्नो व्यक्तिगत सूचना किन सुरक्षित राख्नुपर्छ?
कसैलाई अनलाइन दुर्व्यवहार भयो भने के गर्ने?
AI बाट आएको उत्तरलाई जस्ताको तस्तै विश्वास गर्न हुन्छ कि हुँदैन?
मोबाइलको प्रयोगमा पनि सोच्ने क्षमता चाहिन्छ।
शिक्षकका लागि चुनौती : मोबाइल कक्षाको दुश्मन कि सहायक?
विद्यालयमा शिक्षकले मोबाइल देख्नेबित्तिकै—
“मोबाइल बन्द गर!”
भन्ने अवस्था धेरै ठाउँमा सामान्य छ।
तर आजको डिजिटल युगमा शिक्षकका लागि अर्को प्रश्न पनि आवश्यक छ—
“मोबाइललाई सिकाइमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ?”
UNESCO ले प्रविधिलाई शिक्षा प्रदान गर्ने माध्यम मात्र नभई सीप, योजना निर्माणको साधन र सिकाइको सामाजिक–सांस्कृतिक सन्दर्भका रूपमा पनि हेर्छ। तर प्रविधिको प्रयोग स्पष्ट शैक्षिक उद्देश्यसहित हुनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
त्यसैले शिक्षकले मोबाइललाई कक्षाकोठामा प्रवेश गराउँदा तीन प्रश्न सोध्न सक्छन्—
१. किन?
यो मोबाइल प्रयोग गर्नुको शैक्षिक उद्देश्य के हो?
२. कसरी?
विद्यार्थीले मोबाइलमा के गर्ने हो?
३. के सिक्ने?
मोबाइल प्रयोग गरेपछि विद्यार्थीको ज्ञान, सीप वा सोचमा के परिवर्तन आउने हो?
यी तीन प्रश्नको उत्तर छैन भने मोबाइल कक्षामा ल्याउनु आवश्यक नहुन सक्छ।
मोबाइललाई सिकाइको प्रयोगशाला बनाउने केही उपाय
मोबाइललाई मनोरञ्जनबाट सिकाइतर्फ मोड्न शिक्षकले साना–साना प्रयोग सुरु गर्न सक्छन्।
विज्ञानमा
विद्यार्थीलाई आफ्नो वरपरको कुनै वैज्ञानिक घटना फोटो वा भिडियोमा अभिलेख गर्न लगाउने।
जस्तै—
पानी उम्लिँदा हुने परिवर्तन,
बोटबिरुवाको वृद्धि,
छायाको लम्बाइमा हुने परिवर्तन,
स्थानीय वातावरणमा देखिने प्रदूषण।
त्यसपछि कक्षामा उनीहरूले ल्याएको सामग्रीमाथि छलफल गर्ने।
गणितमा
घरको बिजुली बिल, पानीको बिल वा बजारका मूल्यसूचीलाई प्रयोग गरेर प्रतिशत, औसत, जोड–घटाउ र तथ्याङ्क सिकाउन सकिन्छ।
भाषा शिक्षणमा
विद्यार्थीलाई पाँच मिनेटको स्थानीय परिवेशको भिडियो खिच्न लगाएर त्यसको आधारमा वर्णनात्मक लेख, समाचार वा कथा लेख्न लगाउन सकिन्छ।
सामाजिक अध्ययनमा
स्थानीय इतिहास, संस्कृति, सम्पदा वा समुदायका ज्येष्ठ व्यक्तिको अनुभव मोबाइलमा रेकर्ड गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
अंग्रेजी सिकाइमा
उच्चारण सुन्ने, शब्दको अर्थ खोज्ने, संवाद अभ्यास गर्ने र आफ्नै आवाज रेकर्ड गरेर सुधार गर्ने गतिविधि गर्न सकिन्छ।
परियोजना कार्यमा
“मेरो गाउँ/टोलको डिजिटल नक्सा”,
“स्थानीय पेशा”,
“हाम्रो नदी”,
“हाम्रो विद्यालयको इतिहास”,
“स्थानीय वनस्पति” जस्ता परियोजनामा मोबाइललाई अनुसन्धान उपकरण बनाउन सकिन्छ।
यसरी प्रयोग गर्दा मोबाइल खेलौना होइन, अनुसन्धानको औजार बन्छ।
शिक्षकले मोबाइलभन्दा शक्तिशाली कुरा दिनुपर्छ—प्रश्न
यदि शिक्षकले मोबाइललाई केवल जानकारी खोज्ने उपकरण बनाए भने विद्यार्थीले उत्तर मात्र खोज्नेछन्।
तर शिक्षकले प्रश्न गर्न सिकाए भने मोबाइल ज्ञान खोज्ने माध्यम बन्न सक्छ।
उदाहरणका लागि—
“नेपालको सबैभन्दा अग्लो हिमाल कुन हो?”
भन्नुभन्दा—
“हिमालको उचाइले त्यहाँको मानव जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ?”
भन्न सकिन्छ।
“पानीको उम्लने तापक्रम कति हो?”
भन्नुभन्दा—
“हिमाली क्षेत्रमा पानी उम्लने प्रक्रियामा के फरक पर्न सक्छ?”
भन्न सकिन्छ।
मोबाइलले उत्तर दिन सक्छ।
तर राम्रो शिक्षकले उत्तरभन्दा गहिरो प्रश्न जन्माउँछ।
यही ठाउँमा शिक्षकको भूमिका झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अभिभावक र शिक्षकबीच एउटै भाषा आवश्यक छ
विद्यालयमा शिक्षकले मोबाइलको उचित प्रयोग सिकाउने तर घरमा अभिभावकले कुनै सीमा नराख्ने हो भने समस्या समाधान हुँदैन।
त्यस्तै घरमा अभिभावकले कडा नियम बनाउने तर विद्यालयमा मोबाइल प्रयोगको कुनै शैक्षिक संस्कार नदिने हो भने पनि समस्या रहन्छ।
त्यसैले विद्यालयले अभिभावकसँग मिलेर Family–School Digital Agreement जस्तो सरल समझदारी बनाउन सक्छ।
यसमा उल्लेख हुन सक्छ—
विद्यालयमा :
- कक्षाकोठामा मोबाइल प्रयोगको स्पष्ट नियम।
- शैक्षिक उद्देश्यबिना मोबाइल नचलाउने।
- शिक्षकको निर्देशनमा मात्र निश्चित गतिविधिमा प्रयोग।
- साइबर सुरक्षा र डिजिटल नागरिकताको शिक्षा।
घरमा :
- पढाइ र मनोरञ्जनका लागि छुट्टाछुट्टै समय।
- खाना खाने र सुत्ने समयमा स्क्रिन सीमित गर्ने।
- अभिभावकले पनि उदाहरण प्रस्तुत गर्ने।
- बच्चाले हेर्ने सामग्रीबारे संवाद गर्ने।
- मोबाइललाई पुरस्कार र सजायको मुख्य माध्यम नबनाउने।
मोबाइल खोस्नु समाधान होइन
कहिलेकाहीँ अभिभावक रिसाएर मोबाइल खोस्नुहुन्छ।
बच्चा रिसाउँछ।
झगडा हुन्छ।
मोबाइल फिर्ता हुन्छ।
अर्को दिन फेरि त्यही समस्या।
किन?
किनभने हामीले व्यवहारको कारण समाधान गरेका छैनौँ।
बच्चाले मोबाइल किन खोज्छ?
ऊ एक्लो छ?
उसलाई पर्याप्त खेल्ने अवसर छैन?
उसको पढाइ कठिन छ?
उनीसँग कुरा गर्ने कोही छैन?
ऊ साथीहरूसँग जोडिन चाहन्छ?
मोबाइलमा उसले तत्काल आनन्द पाउँछ?
वा घरका ठूला मानिसहरू पनि सधैँ मोबाइलमै हुन्छन्?
यी प्रश्नको उत्तर नखोजी मोबाइल खोस्नु भनेको लक्षणसँग लड्नु हो, कारणसँग होइन।
बालबालिकालाई मोबाइलभन्दा राम्रो विकल्प दिनुपर्छ
यदि बच्चालाई मोबाइलबाट हटाउने हो भने त्यसको ठाउँमा के दिने?
यो प्रश्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
“मोबाइल नचलाऊ” भनेर मात्र पुग्दैन।
त्यसको ठाउँमा—
किताब,
खेल,
संगीत,
चित्रकला,
बगैँचा,
साथीसँग भेटघाट,
परिवारसँग संवाद,
घरको काममा सहभागिता,
सृजनात्मक परियोजना,
खेलकुद,
प्रकृतिसँग सम्बन्ध,
र आफ्नै कल्पनाको संसार दिनुपर्छ।
खाली समयलाई मोबाइलले भरिदिन्छ।
त्यसैले मोबाइल घटाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपायमध्ये एउटा हो—बालबालिकाको वास्तविक जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउनु।
बच्चालाई मोबाइल चाहिन्छ कि हाम्रो समय?
कहिलेकाहीँ बच्चा मोबाइल माग्दैन।
ऊ केवल हाम्रो ध्यान मागिरहेको हुन्छ।
“बाबा, यो हेर्नुस्।”
“आमा, आज स्कुलमा यस्तो भयो।”
“मसँग खेल्नुहोस्।”
तर हामी मोबाइलमा व्यस्त हुन्छौँ।
बच्चा चुप लाग्छ।
त्यसपछि हामी भन्छौँ—
“मेरो बच्चा धेरै मोबाइल चलाउँछ।”
सायद केही अवस्थामा बच्चाले मोबाइलमा खोजेको कुरा मोबाइल होइन।
उसले हामीलाई खोजिरहेको हुन्छ।
यसैले बालबालिकाको डिजिटल समस्याको एउटा गहिरो समाधान डिजिटल उपकरण बाहिर पनि छ—सम्बन्धमा।
हामीले बालबालिकालाई मोबाइल होइन, छनोट गर्ने क्षमता सिकाउनुपर्छ
डिजिटल युगमा पूर्ण प्रतिबन्ध सधैँ सम्भव नहुन सक्छ।
त्यसैले अन्तिम लक्ष्य बच्चालाई मोबाइलबाट सधैँ टाढा राख्नु होइन।
अन्तिम लक्ष्य हो—
बच्चाले मोबाइल कहिले प्रयोग गर्ने, किन प्रयोग गर्ने र कहिले बन्द गर्ने भन्ने निर्णय गर्न सक्ने बनाउनु।
आज अभिभावकले मोबाइल बन्द गरिदिए।
भोलि बच्चा विश्वविद्यालय पुग्छ।
त्यहाँ कसले मोबाइल बन्द गरिदिन्छ?
आज शिक्षकले फोन लुकाएर राख्न लगाए।
भोलि विद्यार्थी आफैँ अध्ययन गर्ने अवस्थामा पुग्छ।
त्यहाँ कसले उसको ध्यान नियन्त्रण गर्छ?
त्यसैले अनुशासन बाहिरबाट थोपर्नेभन्दा भित्रबाट निर्माण गर्नुपर्छ।
मोबाइलको युगमा अभिभावकको नयाँ कर्तव्य
अभिभावक हुनु अब केवल बच्चालाई खाना, कपडा र विद्यालय उपलब्ध गराउनु मात्र होइन।
डिजिटल युगमा अभिभावकले पाँचवटा भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने देखिन्छ—
पहिलो—मोडेल।
आफ्नो डिजिटल व्यवहारबाट उदाहरण बन्ने।
दोस्रो—मार्गदर्शक।
बच्चाले के हेर्ने, कसरी खोज्ने र कसरी सोच्ने भनेर सिकाउने।
तेस्रो—संवादकर्ता।
मोबाइल खोसेर होइन, कुरा गरेर सीमा बनाउने।
चौथो—सीमा निर्धारक।
उमेर, आवश्यकता र पारिवारिक परिस्थितिअनुसार स्पष्ट नियम बनाउने।
पाँचौँ—सहयात्री।
बच्चाले डिजिटल संसारमा सामना गर्ने समस्या, डर र जिज्ञासालाई सुन्ने।
AAP ले पनि सबै बालबालिकाका लागि एउटै कठोर ‘एकै प्रकारको’ मिडिया नियमभन्दा विकासको अवस्था र परिवारको परिस्थितिअनुसार व्यक्तिगत Family Media Plan बनाउनुपर्ने दृष्टिकोणलाई जोड दिएको छ।
सानो उमेरमा सीमा किन अझ महत्त्वपूर्ण?
सानो उमेरमा बच्चाको विकास तीव्र हुन्छ। WHO ले पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाका लागि शारीरिक गतिविधि, निद्रा र बसिरहने समयबीच सन्तुलनमा जोड दिएको छ। उदाहरणका लागि २ वर्षका बालबालिकामा sedentary screen time एक घण्टाभन्दा बढी नहुन र ३–४ वर्षमा पनि एक घण्टाभन्दा बढी नहुन सिफारिस गरिएको छ; ‘कम हुनु राम्रो’ भन्ने स्पष्ट धारणा छ।
तर उमेरअनुसार आवश्यकता फरक हुन्छ।
त्यसैले किशोरलाई लगाइने नियम र तीन वर्षको बच्चालाई लगाइने नियम एउटै हुन सक्दैन।
महत्त्वपूर्ण कुरा उमेर, सामग्री, समय, सन्दर्भ र बच्चाको विकासात्मक आवश्यकतालाई सँगै हेर्नु हो।
अब विद्यालयले पनि एउटा नयाँ विषय पढाउनुपर्छ—डिजिटल नागरिकता
हामीले बालबालिकालाई गणित सिकायौँ।
विज्ञान सिकायौँ।
भाषा सिकायौँ।
सामाजिक अध्ययन सिकायौँ।
अब समयले अर्को प्रश्न गरिरहेको छ—
डिजिटल संसारमा जिम्मेवार नागरिक कसरी बन्ने?
यो प्रश्न पनि शिक्षाको हिस्सा बन्नुपर्छ।
विद्यार्थीले सिक्नुपर्छ—
- डिजिटल गोपनीयता
- साइबर सुरक्षा
- गलत सूचना पहिचान
- स्रोतको विश्वसनीयता जाँच
- AI बाट आएको जानकारीको सत्यापन
- अनलाइन शिष्टाचार
- साइबर बुलिङबाट सुरक्षा
- डिजिटल पदचिह्न
- प्रतिलिपि अधिकार
- जिम्मेवार सामाजिक सञ्जाल प्रयोग
किनकि भविष्यको नागरिक केवल सडकमा मात्र होइन, डिजिटल संसारमा पनि नागरिक हुन्छ।
मोबाइलसँग युद्ध होइन, सम्बन्धको पुनर्निर्माण
आज हामीसँग दुईवटा बाटा छन्।
पहिलो बाटो—मोबाइललाई पूर्ण शत्रु घोषणा गर्ने।
दोस्रो बाटो—मोबाइललाई नियन्त्रणविहीन स्वतन्त्रता दिने।
दुवै अतिवादी बाटा हुन सक्छन्।
हामीलाई तेस्रो बाटो आवश्यक छ।
जिम्मेवार प्रयोगको बाटो।
जहाँ मोबाइल बच्चाको मालिक हुँदैन।
बच्चा पनि मोबाइलको दास हुँदैन।
मोबाइल केवल एउटा उपकरण हुन्छ।
पढ्नुपर्दा पुस्तक।
हेर्नुपर्दा भिडियो।
खोज्नुपर्दा इन्टरनेट।
गणना गर्नुपर्दा एप।
सिर्जना गर्नुपर्दा क्यामेरा।
तर खेल्न, हाँस्न, बोल्न, दौडिन र माया गर्नुपर्दा—मानिस नै मानिससँग जोडिन्छ।
अन्त्यमा : बच्चाको हातबाट मोबाइल खोस्नुअघि आफ्नो हात हेर्नुहोस्
हामी अक्सर बच्चाको हातमा भएको मोबाइल देख्छौँ।
तर त्यसको पछाडि रहेको घर देख्दैनौँ।
बच्चाको मोबाइल देखिन्छ।
तर अभिभावकको मोबाइल देखिँदैन।
बच्चाको स्क्रिन टाइम देखिन्छ।
तर परिवारले बच्चालाई दिएको ‘quality time’ कति छ भन्ने देखिँदैन।
बच्चा किताब पढ्दैन भन्ने गुनासो हुन्छ।
तर घरमा किताब पढ्ने वातावरण छ कि छैन भन्ने प्रश्न कम हुन्छ।
बच्चा ध्यान दिँदैन भनिन्छ।
तर उसको ध्यान तान्ने संसार कति ठूलो र चम्किलो बनिसकेको छ भन्ने हामीले सोच्नुपर्छ।
आजको बच्चा मोबाइलको युगमा जन्मिएको छ।
उसलाई अतीतमा फर्काउन सकिँदैन।
तर उसलाई भविष्यका लागि तयार पार्न सकिन्छ।
त्यसका लागि मोबाइल फोड्नुपर्दैन।
मोबाइलसँगको सम्बन्ध बदल्नुपर्छ।
अभिभावकले नियन्त्रणभन्दा संवाद रोज्नुपर्छ।
शिक्षकले निषेधभन्दा उद्देश्यपूर्ण प्रयोग सिकाउनुपर्छ।
विद्यालयले डिजिटल साक्षरतालाई शिक्षाको हिस्सा बनाउनुपर्छ।
समाजले बालबालिकालाई स्क्रिनभन्दा बाहिरको सुन्दर संसार पनि देखाउनुपर्छ।
र सबैभन्दा पहिले हामी ठूला मानिसहरूले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—
“हामी बच्चालाई मोबाइलबाट टाढा राख्न खोजिरहेका छौँ कि मोबाइलसँग सही सम्बन्ध बनाउन सिकाइरहेका छौँ?”
सायद यही प्रश्नको उत्तरमा हाम्रो डिजिटल पुस्ताको भविष्य लुकेको छ।
किनकि अन्ततः,
बालबालिकालाई मोबाइल चलाउन सिकाउनु पर्याप्त छैन।
उनीहरूलाई मोबाइलभन्दा ठूलो संसार देखाउन सक्नु नै हाम्रो वास्तविक जिम्मेवारी हो।
अनुसन्धानका आधार
यस लेखका मुख्य तथ्यात्मक आधार WHO का पाँच वर्षमुनिका बालबालिकासम्बन्धी शारीरिक गतिविधि, sedentary behaviour र sleep सम्बन्धी दिशानिर्देश; UNESCO को Global Education Monitoring Report 2023: Technology in Education; American Academy of Pediatrics को Family Media Plan सम्बन्धी मार्गदर्शन तथा बालबालिका र किशोरमा screen/media use सम्बन्धी सामग्री; र ६–१७.९ वर्षका बालबालिकालाई समेटेको हालैको व्यवस्थित समीक्षामा आधारित छन्।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
0 प्रतिक्रियाहरू