नदी अब पानी मात्र रहेन भोटेकोशीको बाढीपछि मानिसको मनमा बसेको डर र हाम्रो विकासको पुनर्समीक्षा
नदी किनारमा बस्ने मानिसहरूका लागि नदी कहिल्यै केवल पानी हुँदैन।
नदी उनीहरूको बाटो हो, खेत हो, बजार हो, सम्झना हो, जीविका हो। नदीसँगै उनीहरूको बाल्यकाल बगेको हुन्छ। नदीकै आवाजसँग उनीहरू निदाएका हुन्छन्। नदीकै किनारमा बसेर उनीहरूले छोराछोरी हुर्काएका हुन्छन्। वर्षौँसम्म नदी उनीहरूका लागि जीवनको एउटा स्वाभाविक लय बनेको हुन्छ।
तर एक दिन त्यही नदी अचानक अपरिचित हुन्छ।
त्यस दिन नदीमा पानी मात्र आउँदैन—आउँछ एउटा असह्य आवाज, आउँछ माटो, ढुङ्गा, काठ, लेदो र मृत्युको सम्भावना। अनि मानिसको मनमा नदीको पुरानो चित्र भत्किन्छ।
भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले यही मनोवैज्ञानिक परिवर्तनलाई हाम्रो अगाडि ल्याइदिएको छ।
भदौ १० गतेको विपद्ले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका क्षेत्रमा मानवीय जीवनसँगै घर, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्यायो। सरकारी प्रारम्भिक आकलनअनुसार करिब ७ हजार ५७० घर प्रभावित भए, ५५ किलोमिटर सडक, ३७ मोटरेबल पुल र ६८ झोलुङ्गे पुलमा क्षति पुग्यो। करिब १ हजार ८०६ हेक्टर कृषि भूमि र १३ जलविद्युत् आयोजनासमेत प्रभावित भए।
तर यी तथ्याङ्कले मानिसको मनभित्र भएको क्षतिको हिसाब गर्दैनन्।
कति आमाहरूले राति छोराछोरी सुतिरहेका छन् कि छैनन् भनेर पटकपटक हेरे होलान्?
कति वृद्धहरूले नदीको आवाज सुन्नासाथ अतीतको त्यो भयावह बिहान सम्झिन्छन्?
कति बालबालिकाका लागि अब पानीको ठूलो आवाज सामान्य आवाज रहनेछैन?
कति परिवारले घर फेरि बनाए पनि ‘घर सुरक्षित छ’ भन्ने अनुभूति गुमाएका होलान्?
यहीँबाट बाढीको अर्को कथा सुरु हुन्छ—मनोवैज्ञानिक बाढीको कथा।
नदी बग्यो, तर डर रोकिएन
विपद्को सबैभन्दा गहिरो प्रभाव कहिलेकाहीँ पानी घटेपछि देखिन्छ।
बाढी आउँदा मानिस भाग्छ। ज्यान जोगाउँछ। सुरक्षित ठाउँ खोज्छ। उद्धारको प्रतीक्षा गर्छ। पानी घटेपछि घर फर्किन्छ।
तर शरीर घर फर्किए पनि मन त्यहीँ फर्किन सक्दैन।
किनभने उसको मनमा एउटा प्रश्न बसेको हुन्छ—
“फेरि आयो भने?”
यो ‘फेरि’ नै विपद्पछिको सबैभन्दा ठूलो मानसिक बोझ हो।
मौसममा बादल लाग्यो भने मन डराउँछ। राति ठूलो पानी पर्यो भने निद्रा खुल्छ। खोलाको आवाज अलि ठूलो सुनियो भने कान नदीतिर जान्छ। मोबाइलमा मौसमको सूचना आयो भने मुटुमा असजिलो पैदा हुन्छ। टाढाबाट आएको हेलिकप्टरको आवाजले पनि पुरानो त्रास जगाउन सक्छ।
यसरी एउटा प्राकृतिक घटना मानिसको दैनिक मनोविज्ञानभित्र स्थायी रूपमा प्रवेश गर्छ।
भोटेकोशी बाढीपछि बेपत्ता आफन्तका परिवारमा चिन्ता, अनिश्चितता र मानसिक पीडाबारे रिपोर्टहरू आएका छन्।
मृत्युको खबर दुःखद हुन्छ।
तर बेपत्ता मानिसको प्रतीक्षा अझ फरक पीडा हो।
‘ऊ छैन’ भन्न नसकिने, ‘ऊ आउँछ’ भन्न पनि नसकिने अवस्था।
त्यो अवस्थाले मानिसलाई समयको बीचमा अड्काइदिन्छ।
वर्षा अब मौसम होइन, संकेत भएको छ
पहिले वर्षा आयो भने किसानले आकाश हेर्थे।
अब नदी किनारका मानिसहरू वर्षा आउँदा आकाशसँगै खोलातिर हेर्छन्।
पहिले बादल पानीको संकेत थियो।
अब बादल सम्भावित जोखिमको संकेत बन्न सक्छ।
नेपाल मौसम विज्ञान विभागले हाल पनि मौसम तथा नदीको अवस्था निरन्तर निगरानी गरिरहेको छ र बाढीसम्बन्धी चेतावनी प्रणाली सञ्चालनमा रहेको छ। सेप्टेम्बरको अन्तिम सातामा पनि मौसमविद्हरूले विभिन्न क्षेत्रमा भारीदेखि अत्यधिक भारी वर्षा, बाढी, पहिरो तथा डेब्रिस फ्लोको जोखिमबारे उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका थिए।
यसले नदी किनारका मानिसको मनमा एउटा नयाँ मनोविज्ञान निर्माण गर्छ—
‘प्रकृतिलाई विश्वास गर्न सकिन्छ, तर पूर्ण रूपमा ढुक्क हुन सकिँदैन।’
यस्तो मनोविज्ञान लामो समय रह्यो भने त्यसको असर परिवारमा पर्छ, बालबालिकामा पर्छ, शिक्षामा पर्छ, काममा पर्छ, सम्बन्धमा पर्छ।
डराएको मानिस सधैँ स्वतन्त्र मानिसजस्तो निर्णय गर्न सक्दैन।
उसले जोखिम लिन चाहँदैन।
उसले भविष्यको योजना बनाउन हिचकिचाउँछ।
उसले घर बनाउँदा पनि सोच्न थाल्छ—
“यहाँ बनाऊँ कि माथि?”
“यो ठाउँ छोडूँ कि नछोडूँ?”
“छोराछोरीलाई यहाँ पढाऊँ कि अन्यत्र पठाऊँ?”
यसरी बाढीले जमिन मात्र होइन, भविष्यको कल्पनासमेत काट्न सक्छ।
नदीसँग रिसाउन सकिँदैन
नदीले घर बगायो भने मानिस नदीसँग रिसाउँछ।
तर केही समयपछि फेरि त्यही नदीको पानी पिउनुपर्छ, खेत सिञ्चन गर्नुपर्छ, बाटो पार गर्नुपर्छ।
त्यसैले नदीसँगको सम्बन्ध प्रेम र भयको विचित्र सम्बन्ध बन्छ।
नदी जीवन पनि हो।
नदी जोखिम पनि हो।
नदी रोजगारी पनि हो।
नदी विनाश पनि हुन सक्छ।
यही द्वन्द्व नदी किनारका मानिसको मनभित्र चलिरहन्छ।
त्यसैले बाढीपछि ‘घर बनाइदिने’ मात्र पर्याप्त हुँदैन।
मानिसको मनमा सुरक्षित भविष्यको अनुभूति पनि पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ।
घरको छानो बनाउन सकिन्छ।
पुल बनाउन सकिन्छ।
सडक बनाउन सकिन्छ।
तर विश्वास पुनर्निर्माण गर्न अझ बढी समय लाग्छ।
अब विकासको अर्थ बदल्नुपर्छ
भोटेकोशीले हामीलाई अर्को कठोर प्रश्न पनि सोधेको छ—
हामीले बनाएका पूर्वाधारहरू विकासका प्रतीक मात्र हुन् कि विपद्सँग लड्न सक्ने संरचना पनि हुन्?
हामीले सडक बनायौँ।
पुल बनायौँ।
जलविद्युत् आयोजना बनायौँ।
बस्ती बसायौँ।
तर नदीको चरित्र कति अध्ययन गर्यौँ?
पहाडको भूगर्भ कति बुझ्यौँ?
पुराना बाढीका अभिलेख कहाँ छन्?
अत्यधिक वर्षाको सम्भावनालाई डिजाइनमा कति समेट्यौँ?
बाढी आएपछि होइन, बाढी आउनुअघि संरचना कसरी सुरक्षित गर्ने भन्ने प्रश्नमा कति लगानी गर्यौँ?
भोटेकोशी विपद्पछि सडक, पुल, सञ्चार, विद्युत् र जलविद्युत् पूर्वाधारमा भएको क्षतिले यी प्रश्नहरूलाई अझ गम्भीर बनाएको छ।
अब विकासको अर्थ केवल ‘कति किलोमिटर सडक बन्यो?’ हुनु हुँदैन।
प्रश्न यस्तो हुनुपर्छ—
‘त्यो सडक कति सुरक्षित छ?’
‘पुल कति लामो छ?’ भन्दा पहिले सोधिनुपर्छ—
‘त्यो पुलले सय वर्षमा आउन सक्ने ठूलो बाढीको जोखिमलाई कति धान्न सक्छ?’
‘जलविद्युत् कति मेगावाट उत्पादन गर्छ?’ भन्दा पहिले सोधिनुपर्छ—
‘त्यो आयोजना नदीको चरम जोखिमसँग कति सुरक्षित छ?’
नदी किनारमा अब नयाँ विकास-दर्शन चाहिन्छ
नेपालले अब नदीलाई नियन्त्रण गर्ने मात्र होइन, नदीसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने विकास-दर्शन निर्माण गर्नुपर्छ।
नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रको वैज्ञानिक नक्साङ्कन हुनुपर्छ।
जोखिमयुक्त क्षेत्रमा अनियन्त्रित बस्ती विस्तार रोक्नुपर्छ।
पुराना पुल र सडकको जोखिम पुनर्मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारहरूका लागि बहु-जोखिम मूल्याङ्कन अनिवार्य गर्नुपर्छ।
स्थानीय तहमा बाढी तथा पहिरोको पूर्वसूचना प्रणालीलाई समुदायसम्म जोड्नुपर्छ।
साइरन बज्ने मात्र होइन, साइरन बजिसकेपछि कहाँ जाने भन्ने कुरा प्रत्येक परिवारलाई थाहा हुने व्यवस्था हुनुपर्छ।
विद्यालयमा विपद् शिक्षा हुनुपर्छ।
बालबालिकालाई ‘बाढी आयो भने के गर्ने?’ भन्ने व्यवहारिक अभ्यास गराउनुपर्छ।
स्थानीय समुदायलाई उद्धारको पहिलो पंक्तिको साझेदार बनाउनुपर्छ।
किनभने विपद्को पहिलो पाँच मिनेटमा सरकार सधैँ पुग्न सक्दैन।
तर छिमेकी पुग्न सक्छ।
स्थानीय युवा पुग्न सक्छ।
विद्यालयको शिक्षक पुग्न सक्छ।
टोलको स्वास्थ्यकर्मी पुग्न सक्छ।
पुनर्निर्माण भनेको पुरानै कुरा फेरि बनाउनु होइन
हामीले एउटा गल्ती बारम्बार दोहोर्याउनु हुँदैन।
बाढीले सडक बगायो।
हामी त्यही ठाउँमा उही डिजाइनको सडक बनाउँछौँ।
पुल बगायो।
उही ठाउँमा उस्तै पुल बनाउँछौँ।
घर बगायो।
उही जोखिम क्षेत्रमा फेरि घर बनाउन अनुमति दिन्छौँ।
यसलाई पुनर्निर्माण भनिँदैन।
यो त विपद्को अर्को किस्ता निम्त्याउनु हो।
पुनर्निर्माणको अर्थ हुनुपर्छ—
पहिलेभन्दा सुरक्षित बनाउनु।
पहिलेभन्दा बलियो बनाउनु।
पहिलेभन्दा वैज्ञानिक बनाउनु।
पहिलेभन्दा मानवीय बनाउनु।
अर्थात्, बाढीले एउटा घर बगाएको छ भने हामी केवल एउटा नयाँ घर नबनाऊँ; त्यो परिवारलाई भविष्यमा फेरि घर गुमाउन नपर्ने वातावरण बनाऊँ।
विकासमा अब ‘मानिसको मन’ पनि समेटिनुपर्छ
हाम्रो विकास योजनामा सडक हुन्छ।
पुल हुन्छ।
भवन हुन्छ।
खानेपानी हुन्छ।
विद्युत् हुन्छ।
तर मानिसको मन कहाँ हुन्छ?
विपद्पछि मानसिक स्वास्थ्य र मनोसामाजिक सहयोगलाई पनि पुनर्स्थापनाको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ। बाढी प्रभावित क्षेत्रमा मानवीय सहायता, स्वास्थ्य सेवा र मनोसामाजिक सहयोगको आवश्यकता पहिचान गरिएको छ।
बाढीबाट बचेको मानिसलाई केवल राहतको बोरा होइन, सुन्ने मानिस पनि चाहिन्छ।
उसलाई खाना चाहिन्छ।
तर उसलाई आफ्नो कथा सुनाउने ठाउँ पनि चाहिन्छ।
उसलाई ओत चाहिन्छ।
तर उसलाई भविष्यप्रति आश्वस्त हुने आधार पनि चाहिन्छ।
उसलाई औषधि चाहिन्छ।
तर कहिलेकाहीँ उसको सबैभन्दा ठूलो औषधि हुन्छ—
“तपाईं एक्लै हुनुहुन्न।”
हामीले नदीलाई दोष दिएर उम्कन मिल्दैन
नदीले आफ्नो धर्म पूरा गरेको हो।
नदी बग्छ।
पहाडमा पानी पर्छ।
हिमालमा हिउँ पग्लन्छ।
भूगोल बदलिन्छ।
कहिलेकाहीँ प्रकृतिका अत्यन्त शक्तिशाली प्रक्रियाहरू एकैपटक जोडिन्छन्।
तर विपद्को आकार केवल प्रकृतिले निर्धारण गर्दैन।
मानिस कहाँ बस्छ?
कस्तो घर बनाउँछ?
कस्तो पुल बनाउँछ?
कस्तो सडक बनाउँछ?
पूर्वसूचना कति प्रभावकारी छ?
उद्धारको तयारी कति छ?
यी सबैले विपद्लाई आपत् बनाउने कि महाविपद् बनाउने भन्ने कुरामा ठूलो भूमिका खेल्छन्।
त्यसैले अब हामीले प्रकृतिसँग युद्ध गर्ने होइन, प्रकृतिको शक्ति बुझेर विकास गर्ने बाटो रोज्नुपर्छ।
अन्तिम प्रश्न
आज भोटेकोशीको किनारमा पानी घटेको होला।
तर मानिसको मनमा पानी अझै घटेको छैन।
कसैको आँखामा हराएको आफन्तको अनुहार छ।
कसैको मनमा भत्किएको घरको सम्झना छ।
कसैको कानमा अझै त्यो बाढीको गर्जन बजिरहेको छ।
कसैलाई रातको वर्षाले निदाउन दिँदैन।
र कसैले आफ्ना साना छोराछोरीलाई हेरेर मनमनै सोधिरहेको छ—
“भोलि फेरि यस्तै भयो भने?”
यो प्रश्नको उत्तर राहतको एउटा प्याकेटले दिँदैन।
एउटा पुल बनाएर दिँदैन।
एउटा सडक कालोपत्रे गरेर दिँदैन।
यसको उत्तर विश्वसनीय पूर्वसूचना, सुरक्षित बस्ती, वैज्ञानिक पूर्वाधार, जिम्मेवार भू-उपयोग, सक्षम स्थानीय सरकार, प्रशिक्षित समुदाय, प्रभावकारी उद्धार प्रणाली र मनोसामाजिक पुनर्स्थापनाबाट दिनुपर्छ।
भोटेकोशीले हामीलाई एउटा कठोर पाठ दिएको छ—
नदीलाई हेरेर विकास गर्नुपर्छ, नदीलाई बिर्सेर होइन।
अब हामीले यस्तो नेपाल बनाउनुपर्छ जहाँ नदी किनारमा बस्ने मानिसले वर्षा हुँदा आकाशतिर हेरेर डरले होइन, पूर्वसूचनामा विश्वास गरेर निर्णय गर्न सकोस्।
जहाँ खोलाको आवाज सुन्दा बच्चा आमाको काखमा लुक्न नपरोस्।
जहाँ बाढी आएपछि मात्र सरकार सम्झिने होइन, बाढी आउनुअघि नै सरकार नागरिकको घरदैलोमा पुगेको होस्।
र जहाँ पुनर्निर्माणको पहिलो प्रश्न—
“कति खर्च लाग्यो?”
नभई,
“अब मानिस कति सुरक्षित भयो?”
हो।
किनकि अन्ततः विकासको अन्तिम मापदण्ड सडक, पुल र भवन होइन।
मानिसको सुरक्षित निद्रा हो।
र भोटेकोशी किनारमा आज सबैभन्दा पहिले पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने कुरा पनि त्यही निद्रा हो।
दिगो विकास र सुरक्षित भविष्य तर्फ अगाडि बढ्दै आँखामा निश्चित निन्द्रा फर्काउनु नै वास्तविक पूनर्निर्माण । What a graceful piece of writing beautifully capturing the spirit of the Bhotekoshi disaster with a beautiful path forward amid the challenges.
धेरै धेरै धन्यबाद
दिगो विकास र सुरक्षित भविष्यतर्फ अगाडि बढ्दै आँखामा निश्चित निन्द्रा फर्काउनु नै वास्तविक पूनर्निमाण ।what a graceful piece of writing, beautifully capturing the spirit of bhotekoshi disaster finding a beautiful path forward amid the changes.